A Critical Review of Objections to Īṣāl al-Thawāb, Samāʿ al-Mawtā, and the Construction of Mosques at Shrines
ایصال ثواب، سماع موتی اور تعمیر مساجد عندالمزارات پر نقد کا جائزہ
Keywords:
Īṣāl al-Thawāb, Samāʿ al-Mawtā, Ṣūfism, Critique of Ṣūfī Practices, Ghulām Aḥmad Parwez, Sayyid Abū al-Aʿlā Mawdūdī, Construction of Mosques at ShrinesAbstract
Critics of Ṣūfism have raised objections to the practices of Īṣāl al-Thawāb, Samāʿ al-Mawtā, and the construction of mosques at shrines. According to Ghulām Aḥmad Parwez, the belief in Īṣāl al-Thawāb is un-Qurʾānic. From his perspective of divine recompense, every individual bears the consequence of his or her own actions, and such outcomes cannot be transferred to another person, whether living or deceased. This study seeks to examine, in the light of the Qurʾān and Sunnah, whether one person can benefit another in the intermediate or the Hereafter life. Parwez’s viewpoint will be critically analyzed in the light of the Qurʾān and Sunnah, as well as through the perspectives of the Prophet’s teachings, the understanding of the Companions, and the established practice of the Muslim Ummah, in order to determine the juristic and doctrinal status of Īṣāl al-Thawāb. Another significant issue raised by critics is that of Samāʿ al-Mawtā. According to Parwez, the dead do not possess the capacity to hear, whereas the Ṣūfīs affirm this belief. The arguments presented by Parwez regarding Samāʿ al-Mawtā will be examined analytically, followed by a comprehensive evaluation of the issue in the light of the Qurʾān and Sunnah, with the aim of reaching its doctrinal reality.
Among issues related to shrines, a fundamental concern is the construction of mosques near graves. Sayyid Abū al-Aʿlā Mawdūdī regarded the construction of mosques adjacent to the shrines of saints as tantamount to an act of shirk. His arguments will first be analyzed critically, followed by an evaluation of this viewpoint in the light of the Qurʾān and Sunnah. Scholarly opinions of later researchers will also be reviewed to determine the legal status of constructing mosques near graves. After an analytical study of these three issues, the research will conclude by assessing the validity of the criticisms and clarifying the correct position of these matters in the light of the Qurʾān and Sunnah.
References
۔ پرویز،غلام احمد، تصوف کی حقیقت،(لاہور: طلوع اسلام ٹرسٹ، سن اشاعت2008ء)، ص110۔
۔ سورۃالطور21:52۔
۔ سورۃالحشر10:59۔
۔ سورۂ ابراہیم41:14۔
۔ سورۂ نوح28:71۔
۔ سورۃالمؤمن7:40۔
۔ طبرانی، سلیمان بن احمد، معجم کبیر، (بیروت:مکتبہ داراحیا ء التراث العربی، سن ندارد)، رقم الحدیث:13613۔
۔ حسام الدین، علی متقی، کنزالعمال،(بیروت: مکتبہ مؤسسۃ الرسالۃ، سن ندارد)، رقم الحدیث:42971۔
۔ بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، (کراچی:مکتبہ قدیمی کتب خانہ، سن اشاعت1381ھ)، 1/186۔
۔ سیوطی، جلال الدین، شرح الصدور،(مصر: مکتبہ دارالاحیاء الکتب العربیہ، سن ندارد)، ص129۔
۔ ابی داؤد، سلیمان بن اشعث، سنن ابی داؤد، (ملتان:مکتبہ امدادیہ، سن ندارد)، 1/343۔
۔ قشیری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم،(بیروت: مکتبہ داراحیاء التراث العربی،سن ندارد)، رقم الحدیث:1630،3/1254۔
۔ ترمذی، محمد بن عیسیٰ،سنن ترمذی،(بیروت: دارالغرب الاسلامی،سن اشاعت1998ء)،کتاب الزکاۃ،3/56، رقم الحدیث: 669۔
۔ بخاری، محمد بن اسماعیل، الادب المفرد، (بیروت:دارالبشار الاسلامیہ،سن اشاعت1989ء)،1/28،رقم الحدیث:38۔
۔ ابن ماجہ، محمدبن یزید، سنن ابن ماجہ، (بیروت:مطبوعہ دارالفکر، سن اشاعت1415ھ)، رقم الحدیث:2903۔
۔ ابن خزیمہ، محمد بن اسحاق، صحیح ابن خزیمہ، (بیروت:مطبوعہ مکتب اسلامی، سن اشاعت1395ء)، رقم الحدیث:3039۔
۔ قرطبی، محمد بن احمد، التذکرۃ، (المدینۃ المنورۃ:مطبوعہ دارالبخاری، سن اشاعت1417ھ)،1/141۔
۔ پرویز،غلام احمد، تصوف کی حقیقت،(لاہور: طلوع اسلام ٹرسٹ، سن اشاعت2008ء)، ص222۔
۔ ایضاً
۔ سورۂ احقاف06:46۔
۔ ایضاً،05:46۔
۔ سورۃالنمل80:27۔
۔ سورۂ فاطر 22:35۔
۔ سورۃاحقاف06:46۔
۔ ایضاً،05:46۔
۔ ابن عباس، عبداللہ، تفسیر ابن عباس، (لاہور:مکی دارالکتب، سن اشاعت2005ء)، مترجم سعید احمد عاطف، 3/234۔
۔ ابن کثیر، عماد الدین، تفسیر ابن کثیر، (لاہور:حذیفہ اکیڈمی، سن اشاعت1999ء)، مترجم مولانا محمد صاحب، 5/2۔
۔ سورۂ فاطر14:35۔
۔ ابن عباس، عبداللہ، تفسیر ابن عباس، (لاہور:مکی دارالکتب، سن اشاعت2005ء)، مترجم سعید احمد عاطف،3/89۔
۔ ابن کثیر، عماد الدین، تفسیر ابن کثیر، (لاہور:حذیفہ اکیڈمی، سن اشاعت1999ء)، مترجم مولانا محمد صاحب، 4/76۔
۔ سورۃالانفال23:08۔
۔ القرطبی المالکی، احمد بن عمر، المفہم، (بیروت:مطبعہ دارابن کثیر، سن اشاعت1417ھ)،2/586۔
۔ سورۃالنمل80:27۔
۔ سورۂ فاطر22:35۔
۔ بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، (کراچی:مکتبہ قدیمی کتب خانہ، سن اشاعت1381ھ)، رقم الحدیث:1338۔
۔ قرطبی، محمد بن احمد، التذکرۃ، (المدینۃ المنورۃ:مطبوعہ دارالبخاری، سن اشاعت1417ھ)،1/227۔
۔ سورۂ فاطر22:35۔
۔ سہیلی، عبدالرحمن بن عبداللہ، الروض الانف،(ملتان: مکتبہ فارقیہ،سن ندارد)، 2/74۔
۔ بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، (بیروت: مطبوعہ دارالکتب العربی)، رقم الحدیث:1338۔
۔ بیہقی، احمد بن حسین، شعب الایمان، (بیروت:مطبوعہ درالکتب العلمیہ،سن اشاعت1401ھ)،7/17، رقم الحدیث:9296۔
۔ قشیری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم،(مکہ مکرمہ: مکتبہ نزار مصطفیٰ الباز)، رقم الحدیث :7090۔
۔ مالکی قرطبی، محمد بن احمد،الجامع لاحکام القرآن، (بیروت:مطبوعہ دارالفکر، سن اشاعت1415ھ)،7/338۔
۔ القرطبی المالکی، احمد بن عمر، المفہم، (بیروت:مطبعہ دارابن کثیر، سن اشاعت1417ھ)، 7/151۔
۔ السنوسی، محمد بن محمد، اکمال اکمال المعلم، (بیروت:مطبوعہ دارالکتب العلمیہ،سن اشاعت1415ھ)،7/332۔
۔ نووی، یحییٰ بن شرف، شرح النووی، (مکہ مکرمہ:مطبوعہ مکتبہ نزار مصطفیٰ الباز ، سن اشاعت1417ھ)، 11/7091۔
۔ کشمیری، انور شاہ، فیض الباری، (ہند:مطبوعہ مجلس علمی ، سن اشاعت1357ھ)، 4/90۔
۔ برھان پوری، علی متقی، کنز العمال، (بیروت:مطبوعہ مؤسسۃ الرسالۃ، سن ندارد)، رقم الحدیث:4365۔
۔ ابن عساکر، علی بن الحسن، تاریخ دمشق الکبیر، (بیروت:مطبوعہ داراحیاء التراث العربی،سن اشاعت1421ھ)، 28/30۔
۔ بیہقی، احمد بن حسین، شعب الایمان، (بیروت:مطبوعہ درالکتب العلمیہ،سن اشاعت1401ھ)،7/924۔
۔ ابو الاعلیٰ، مودودی، تفہیم القرآن،(لاہور: مطبوعہ ادارہ ترجمان القرآن، سن اشاعت1982ء)،3/18۔
۔ ایضاً،ص19۔
۔ سورۃ الکہف21:18۔
۔ زمخشری، محمودبن عمر، الکشاف، (بیروت:مطبوعہ داراحیاء التراث العربی، 1418ھ)،2/635۔
۔ خفاجی، احمد بن محمد، عنایۃ القاضی، (بیروت:مطبوعہ دارالکتب العلمیہ، سن اشاعت1417ھ)، 6/152۔
۔ نسفی، عبداللہ بن محمود،مدارک التنزیل علی ھاشی الخازن، (پشاور:مطبوعہ دارالکتب العربیہ،سن ندارد)،3/206۔
۔ طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، (بیروت:مطبوعہ دارالفکر،سن اشاعت1415ھ)، رقم الحدیث:17317۔
۔ ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، زادالمسیر، (بیروت:مطبوعہ مکتب اسلامی، سن اشاعت1417ھ)،5/124۔
۔ ابوالحیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط،(بیروت: مطبوعہ دارالفکر،سن اشاعت1412ھ)،7/158-159۔
۔ آلوسی، محمود، روح المعانی، (بیروت:مطبوعہ دارالفکر، سن اشاعت1417ھ)،15/346۔
۔ القرطبی، یوسف بن عبداللہ، التمہید،(بیروت: مطبوعہ دارالکتب العلمیہ،سن اشاعت1419ھ)، 1/137۔
۔ قاضی، ثناء اللہ، التفسیر المظہری،(کوئٹہ: مطبوعہ بلوچستان بک ڈپو،سن ندارد)، 6/23۔
۔ شعرانی، عبدالوہاب، لواقع الانوار القدسیۃ،(بیروت: مطبوعہ داراحیا ءالتراث العربی، سن اشاعت1418ھ)، ص426۔
۔ القاری، علی بن سلطان، المرقات،(ملتان: مطبوعہ مکتبہ امدادیہ، سن اشاعت1392ھ)،4/69۔
۔ مفتی محمد شفیع، معارف القرآن، (کراچی:مطبوعہ ادارۃالمعارف، سن اشاعت1412ھ)، 5/577۔
۔ ابو الاعلیٰ، مودودی، تفہیم القرآن،(لاہور: مطبوعہ ادارہ ترجمان القرآن، سن اشاعت1982ء)،3/1819۔
۔ قاضی، عیاض بن موسیٰ، اکمال المعلم بفوائد، (بیروت:مطبوعہ دارالوفا، سن اشاعت1419ھ)،2/451۔
۔ الطیبی، حسین بن محمد،الکاشف عن حقائق السنن،(کراچی: مطبوعہ ادارۃ القرآن، سن اشاعت1413ھ)،2/235۔
۔ ابی مالکی،دشتانی، اکمال المعلم، (بیروت:مطبوعہ دارالکتب العلمیہ،سن اشاعت1415ھ)،2/427۔
۔ الطیبی، حسین بن محمد،الکاشف عن حقائق السنن،(کراچی: مطبوعہ ادارۃ القرآن، سن اشاعت1413ھ)،2/235۔
۔ ملاقاری،مرقات، 2/202۔
۔ بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، (کراچی:مکتبہ قدیمی کتب خانہ، سن اشاعت1381ھ)، رقم الحدیث:335۔
۔ نسائی، احمد بن شعیب، سنن نسائی، (بیروت:مطبوعہ دارالمعرفۃ، سن اشاعت1412ھ)، رقم الحدیث:6906۔
